मुंबई-अहमदाबाद उच्चगती रेल्वे प्रकल्पासाठी (बुलेट ट्रेन) एकूण 28 सिस्मोमीटर बसवले जात आहेत, जेणेकरून भूकंपाच्या वेळी प्रवाशांची आणि महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधांची सुरक्षा सुनिश्चित करता येईल.
ही लवकर भूकंप चेतावणी प्रणाली जपानी शिंकान्सेन तंत्रज्ञानावर आधारित असून ती प्राथमिक तरंगांद्वारे भूकंपाचे धक्के ओळखते आणि स्वयंचलितपणे विद्युत पुरवठा बंद करते. विद्युत पुरवठा बंद झाल्यानंतर आपत्कालीन ब्रेक सक्रिय होतात आणि प्रभावित क्षेत्रातील गाड्या थांबतात.
२८ सिस्मोमीटरपैकी २२ सिस्मोमीटर रेल्वे मार्गावर बसवले जातील. महाराष्ट्रातील मुंबई, ठाणे, विरार आणि बोईसर येथे ८ आणि गुजरातमधील वापी, बिलीमोरा, सुरत, भरुच, वडोदरा, आनंद, मेहमेदाबाद आणि अहमदाबाद येथे १४ सिस्मोमीटर बसवले जातील. हे सिस्मोमीटर ट्रॅक्शन सबस्टेशन्स आणि स्विचिंग पोस्ट्समध्ये बसवले जातील.
शिल्लक ६ सिस्मोमीटर (ज्यांना 'इनलँड सिस्मोमीटर' म्हणतात) भूकंपप्रवण क्षेत्रांमध्ये म्हणजे खेड़ा, रत्नागिरी, लातूर, पांगरी (महाराष्ट्र) आणि अडेसर व ओल्ड भुज (गुजरात) येथे बसवले जातील. मागील १०० वर्षांत ५.५ पेक्षा जास्त तीव्रतेचे भूकंप ज्या भागांमध्ये झाले आहेत, त्या भागांचा जपानी तज्ज्ञांनी सखोल अभ्यास केला. मायक्रो ट्रेमर चाचणी व मृदा योग्यतेच्या आधारे या ठिकाणांची निवड करण्यात आली.
बुलेट ट्रेन सेवांच्या सुरक्षित संचालनासाठी, स्वयंचलित पावसाळी निरीक्षण प्रणाली स्वीकारली गेली आहे. ही प्रणाली पावसाच्या गेजचा वापर करून पावसावर वास्तविक वेळेचा डेटा प्रदान करेल, जो प्रगत उपकरण प्रणालीने सज्ज आहे.
प्रत्येक गेजमध्ये एक ट्रिपिंग सेल असतो जो संकलित पावसाच्या प्रमाणानुसार सिग्नल पल्स निर्माण करतो. हे पल्स सिग्नल संचार लाईनद्वारे ऑपरेशन कंट्रोल सेंटर (OCC) मधील सुविधा नियंत्रक प्रणालीकडे पाठविले जातात, जिथे त्यांचे काळजीपूर्वक प्रदर्शन आणि निरीक्षण केले जाते.
ही प्रणाली दोन महत्त्वपूर्ण मापन मूल्ये प्रदान करते:
-
तासागणिक पाऊस: मागील तासात नोंदवलेला पावसाचा प्रमाण
-
24-तासांचा पाऊस: मागील 24 तासांतील एकूण पावसाचा प्रमाण
ही मापन विशेषतः जड पाऊस आणि पृथ्वीच्या संरचना आणि नैसर्गिक उतारांवर त्याच्या परिणामांबद्दल संवेदनशील क्षेत्रांमध्ये ट्रेन संचालनाशी संबंधित माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यासाठी महत्त्वाची आहेत.
प्रत्येक विभागासाठी पृथ्वीच्या संरचना आणि नैसर्गिक उतारांच्या प्रकाराच्या आधारे, पावसाच्या डेटानुसार आणि थ्रेशोल्ड मूल्यांनुसार, देखभाल केंद्रांद्वारे सक्रिय गस्त पथकांनी सत्यापित केलेले विशिष्ट नियम लागू केले जातील.
मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन कॉरिडॉरच्या बाजूने सहा साधनयुक्त पावसाचे गेज स्टेशन ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांमध्ये स्थापित करण्याचे प्रस्तावित आहे, विशेषतः संवेदनशील पृथ्वीच्या संरचना, पर्वतीय बोगद्यांच्या प्रवेश/बाहेर पडण्याच्या ठिकाणी आणि बोगद्यांच्या पोर्टल्सजवळ. महत्त्वपूर्ण कटिंग्ज आणि संभाव्य भूस्खलन जोखमीच्या क्षेत्रांचेही बारकाईने निरीक्षण केले जाईल. प्रत्येक पावसाच्या गेजचा प्रभाव क्षेत्र सुमारे 10 किमी आहे.
मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन मार्ग देशाच्या पश्चिम किनारपट्टीच्या प्रदेशातून जातो, जिथे काही भागात वाऱ्याची गती खूप जास्त असते. हे जोरदार वारे वायाडक्टवरील ट्रेनच्या संचालनावर परिणाम करू शकतात।
या समस्येचा सामना करण्यासाठी, १४ ठिकाणांची (गुजरातमधील ९ आणि महाराष्ट्रातील ५) निवड करण्यात आली आहे जिथे वायाडक्टवर ऍनीमोमीटर बसवले जातील. हे उपकरण विशेषतः नदी पूल आणि जोरदार झोत असलेल्या भागांतील वाऱ्याच्या गतीवर लक्ष ठेवतील।
ऍनीमोमीटर ही एक आपत्ती प्रतिबंध प्रणाली आहे, जी ० ते २५२ किमी/तास आणि ० ते ३६० अंशांच्या कोनात वाऱ्याची रिअल-टाइम माहिती देते।
जर वाऱ्याची गती ७२ किमी/तास ते १३० किमी/तास दरम्यान असेल, तर ट्रेनची गती तदनुसार समायोजित केली जाईल।
ऑपरेशन कंट्रोल सेंटर (OCC) विविध ठिकाणी बसवलेल्या ऍनीमोमीटरद्वारे वाऱ्याच्या गतीवर लक्ष ठेवेल।
